Zij zagen oorlog

In 1928 bezochten 700 genodigden de opening van de nieuwe Synagoge in Enschede, nog altijd de mooiste van West-Europa. In 1945 was bijna de helft van hen vermoord om wie ze waren, niet om hun daden. In de Synagoge vind je ter herinnering een foto bij hun zitplaats.

Tweemaal speelde ik mijn theatervoorstelling Zij zagen Oorlog in een overvol huis op Vestingval in het hart van de prachtige Hanzestad Elburg. Het elfdaagse festival geeft met kunst, dans, muziek, eten en theater bezoekers de gelegenheid de geest te verruimen. Ik genoot van de goede organisatie en de gastvrijheid.

Mijn grootouders spraken in de USSR onderling Jiddisj, al probeerden ze dat voor mij verborgen te houden. Ze vonden het beter dat ik van die Joodse achtergrond niets mee zou krijgen, want in de USSR was je als Jood een tweederangs burger. Maar de slaapliedjes die ze voor me zongen nestelden zich in mijn hart.

De 9 Mei herdenking vieren ze in Rusland dit jaar sober. Er zijn geen spectaculaire demonstraties en parades van het leger, omdat er onvoldoende troepen en tanks beschikbaar zijn. In Moskou is het aantal genodigden voor de “grootse viering” beperkt en in Sint-Petersburg zelfs teruggebracht van ca 6.000 naar amper 300.

Wat is Vrede voor jou? Geen oorlog? Of voeding, schoon drinkwater, onderwijs voor vrouwen en kinderen, en veiligheid? Is blijvende Vrede realiseerbaar? Of is het slechts een tijdelijke rust in een wereld vol conflicten? Vrede is subjectief, afhankelijk van je eigen normen- en waardenmodel. Mogelijk zelfs niet meer dan een momentopname.

De twaalfde editie van Vestingval Elburg brengt kunst in de breedste zin naar de prachtige Veluwse Vestingstad. Vestingval betekent dat je tien dagen op bijzondere locaties kunt genieten van: films, gedichten, muziek, toneel, lezingen. Je kunt workshops volgen en diverse musea bezoeken. Vestingval is geschikt voor alle leeftijden.

In drie dagen speel ik het Annatheater drie verschillende voorstellingen. Het zijn avondvullende solo-producties. In het Annatheater in Helmond Per voorstelling: Euro 15,- Passe Partout die toegang geeft voor alle voorstellingen: Euro 35,- Theater dat je echt raakt We maken voorstellingen die je beleeft. Je wordt erin gezogen. En het raakt je echt.

Vannacht zat ik de documenten die Google publiceerde over hun gedrag in oa. corona-tijd door te lezen, omdat ik de adrenaline na mijn voorstelling in Emmen een plek moest geven. De verklaring van Google gaat over censuur in onze mooie Westerse wereld en mikt vooral op Biden en de EU.

Ze is weduwe en ook moeder. Haar toespraak tijdens de begrafenis van haar jonge man ontroerde me tot op het bot. Vol liefde en warmte. Een schril contrast met de “verkiezings-rant” van De Donald (en van velen wereldwijd, links en rechts). Erika Kirk, vechtend tegen de tranen: “That young man ….

Op 26 September speel ik “Zij zagen Oorlog” in Het Koetshuis in Antwerpen. Dat is voor mij om heel veel redenen een hoogtepunt. De belangrijkste is Paul Dekker, die op veel vlakken ongelofelijk belangrijk voor me is.

De Vredesweek is een week van bezinning en actie die jaarlijks plaatsvindt in de week van 21 september, de door de Verenigde Naties uitgeroepen Internationale Dag van de Vrede. In het kader van de Vredesweek speel ik mijn voorstelling “Zij zagen Oorlog” op diverse plekken in Nederland en Vlaanderen. Emmen, Grote Kerk, 23 september.

Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid. Dat leerde ik in het land waar ik werd geboren. Het is fragiel en begint bij jezelf. Ik vind het een eer om mijn voorstelling Zij zagen Oorlog te mogen spelen op bevrijdingsdag, zoals vandaag in Gouda.

Met mijn voorstellingen speel ik op uiteenlopende plekken en veelal voor mensen die niet vast zitten in vooroordelen. Mensen die – net als ik – een gevoel proberen te krijgen bij niet te bevatten grote mysteries. Mensen die het in zichzelf zoeken en van daaruit proberen de wereld een klein stukje mooier te maken.

Al jaren speel ik mijn voorstelling Zij zagen Oorlog om geld in te zamelen voor kleine organisaties die zich richten op kinderen in oorlogsgebied. In 2025 en 2026 zijn dat de Rendieren van Sinterklaas. In de film vertel ik wat ze doen en dan snap je dat we dat willen ondersteunen.

In zijn jonge jaren zat hij vaak in theaters en hij kon veel klassieke werken woord voor woord citeren. Stukken van zijn toespraken zijn zelfs te herleiden naar werken van de beroemde toneelschrijver Ibsen. De jongeman hield van muziek en architectuur. En hij kon bovendien aardig tekenen.

Een bevende hand zet een oude aluminium pan op tafel. Deuken en roet vertellen van een intensief verleden. In modern jargon noemen het een hapjespan, maar dat woord bestond vast nog niet toen deze kookpot werd gemaakt. In een geel/groene saus liggen brokken vlees en gesneden wortels. Ik zie ook aardappels en uien.

Het volk wil geen oorlog, lees ik vandaag over Oekraïne en Rusland. Als met het volk de mensen op straat wordt bedoeld, dan denk ik dat het klopt. Maar het volk heeft daar veel minder te willen dan hier in Nederland. Bovendien spelen er andere belangen zodra een land eenmaal in oorlog is.

Het Meisner Theaterfestival galmt nog na in mijn hart en hoofd en toch ben ik al weer bezig met de voorbereiding van een nieuwe rol. Voor deze Engelstalige rol moet ik een ontzettende hoeveelheid tekst leren. En vanzelfsprekend is er veel verkenning en afstemming nodig met mijn tegenspeelster uit Engeland.

Zij zagen Oorlog is de meest intensieve voorstelling die ik speel. Met 75 minuten is het ook de kortste. De zes verhalen die ik in de voorstelling speel zijn enorm Intens. Ik beleef ze door en door, iedere keer weer. Zij zagen Oorlog vind ik een heerlijke voorstelling.

De vrijwilligers die in oorlogsregio’s rondrijden met hulpgoederen zijn de echte helden. Vergeet dat nooit! Op deze zonnige dag in juni ben ik in het veilige Zwolle onder het genot van een kop koffie bezig met het plannen van voorstellingen voor oa. de Vredesweek.

Actrice Ksenia Marasanova overhandigt een cheque van 1206 euro voor schoon drinkwater in Oekraïne aan de besturen van single goal en myzwolle.

Vandaag is de geboortedag van de man met de snor (1889-1945). Hij loog vaak, maar niet over zijn haat tegen Joden en hun lot. De wereld stond erbij, liet het gebeuren en ontkende na afloop alles. Tot 1955 mocht iedereen met goedkeuring van alle geallieerden doen alsof ze van niets wist.

De film Chef (2014) vertelt het verhaal van een Chefkok die in een beroemd restaurant niet lekker in zijn vel zit en het plezier in zijn werk verliest. Hij wordt ontslagen na een publieke discussie met een recensent. Privé gaat het ook niet lekker.

Al weer twee jaar geleden schrok de wereld wakker door de Russische inval in Oekraïne. Steden en dorpen werden platgegooid en burgers waren het doelwit. Ik stond aan het begin van een tour met mijn anti-oorlogsvoorstelling ‘Zij zagen Oorlog’ langs Nederlandse bevrijdingsfestivals en wist me geen raad. Ik was boos en verdrietig, en bang.

Je kunt kwartetten met je identiteiten” zeiden ze ooit bij de NPO op Radio 1 en Radio 5. En misschien is dat wel zo. Zeker is dat je in Leiden in maart kunt Kwartetten met mijn theatervoorstellingen! 4 voorstellingen dus in vier dagen: – 14/3: Zij zagen Oorlog, over de oorzaak van oorlog.

De documentaire ‘Ordinary men’ toont hoe gewone mensen verwerden tot moordenaars. Dan heb ik het niet over bewakers van kampen. Ik heb het over de politie-eenheden die samen 2 miljoen joden executeerden, veelal één op één. Ordinary Men is een documentaire die je moet zien, nu op Netflix.

Ze werd geboren in het jaar dat Stalin, na de dood van Lenin, in de USSR de macht grijpt. En ze overleed eergisteren in het Rusland onder Poetin. Mijn oma was de vleesgeworden veerkracht, een baken van optimisme en mentaal scherp tot de laatste adem. Ze woonde haar hele leven in haar geliefde stad Sint-Petersburg.

Ook in 2023 en 2024 speel ik ‘Zij zagen Oorlog’ om geld in te zamelen voor Oekraïne. In samenwerking met MyZwolle werken we aan de heropbouw van Lukashivka, een dorp tussen Kiev en de Russische grens. De eerste voorstellingen spelen we in samenwerking met het Apostolisch Genootschap en zijn in Harderwijk en Nijmegen.

Veel mensen verbazen zich over de uiteenlopende rollen die ik speel en zo kort achter elkaar. Zelfs door elkaar, zoals bij mijn theatervoorstelling Oscar en Oma Rozerood. Dat is ook zo. Maar acteren is mijn werk, want Ksenia is actrice.

Vrijheid begint pas als iedereen gelukkig is. De woorden zijn van de jonge Nadja, die in Leningrad woont en filmster wil worden. Mijn Russische oma zou ze ook gezegd kunnen hebben. De tweede wereldoorlog maakt een einde aan Nadja’s ambitie. De stad wordt omsingeld en uitgehongerd. Nadja overleeft het niet.

In Nederland maakte ik kennis met de tweede wereldoorlog in West-Europa toen mijn man Oorlogswinter van Jan Terlouw voorlas aan onze dochter en mij. Het verhaal over de 16-jarige Michiel toont alledaagse situaties in tijd van oorlog.

Dank iedereen voor alle lieve wensen. Een speciaal woord van dank ook aan de behulpzame gasten in het logegebouw van de Loge “Sint Lodewijk” in Nijmegen. In het bijzonder wil ik Nicole bedanken voor de ultieme tip over hoe te liggen met die rugpijn.

Op bevrijdingsdag speel ik in Zwolle twee voorstellingen. En daartussen serveert Wresinski Theater een buffet-diner. Programma 5 mei in Wresinski Theater Tickets Het is vanzelfsprekend mogelijk om een enkele voorstelling te bezoeken. Daarnaast bied ik ook de mogelijkheid om met korting beide voorstellingen te bezoeken en van het buffet-diner te genieten.

Tot de zomervakantie speel ik nog tenminste 14 voorstellingen. Tenminste, want specials en festivals staan niet in het overzicht. Ook missen voorstellingen die ik als Nora in ‘Een Poppenhuis’ speel. Een volle agenda en ik speel een mix van voorstellingen: Oscar en Oma Rozerood, Zij zagen Oorlog en Arum dem Fayer.

Op 18 januari 1943 begint de opstand in het Joodse getto in Warschau. Zo’n 500 gewapende verzetstrijders voorkomen dat inwoners van het getto werden gedeporteerd. Ze verkiezen een zekere dood in de strijd, boven een weerloze ruiming. Het verzet verrast de nazi’s. Ze staken de ontruiming om versterkingen aan te voeren.

2022 begon goed, maar veranderde snel in een nachtmerrie waar ik me even geen raad mee wist. De bittere realiteit van een hele grote oorlog in Europa torpedeerde mijn zo zorgvuldig geplande bevrijdingstoer.

Dokter Kurt Reuben tekent met houtskool de Madonna en het kind. Uit het evangelie van Johannes haalt hij de tekst: “Licht, liefde, leven.” Hij hangt de tekening op in een bunker. De Madonna met het kind wordt een bedevaartsoort voor vele Duitse soldaten. Het is december 1942.

Iedere voorstelling die ik ontwikkel speel ik in een bepaalde vorm tientallen malen op dezelfde plekken, zoals mijn studio, een studio bij mijn regisseur Paul Dekker en de oefenzaal van de Meisner Toneelacademie ‘s-Hertogenbosch. In die zaal speel ik dan ook altijd de eerste voorstellingen waar een paar mensen publiek bij aanwezig is.

Als je op Netflix inmiddels de nieuwe ‘im Westen nichts Neues’ hebt gezien, dan herken je vast de scene met de bril aan het begin van de film. Daar vervangt een hoofdrolspeler zijn normale bril door een actiebril die ook goed past onder gasmaskers.

Van het weekend naar Nationaal Monument Kamp Vught geweest voor een expositie over Jodenvervolging in Nederland. De expositie vertelt de geschiedenis van 1932 tot 1946 en bestaat uit foto’s met beknopte maar treffende beschrijvingen, een paar attributen en 3 korte films.

Dit hele jaar zamel ik met mijn theatertournee met ‘Zij zagen Oorlog’ geld in voor (primair) Oekraïense weeskinderen. De vaste volgers weten dat. Abonnees van mijn nieuwsbrief weten nog iets meer. Ook de opbrengsten van de optredens in Wijk bij Duurstede en de significante donatie van het festival ‘Toeren bij de Boeren’ gaan naar Oekraïne.

Met mijn theaterstukken wilde ik graag naar de mensen toe. Soms gaat dat via theaters, maar dat kan niet altijd. Dan speel ik in buurthuizen, kerken of in boerenschuren zoals hier tijdens Theater Toeren bij de Boeren. Dan neem ik ons mobiele theater mee en gaan we los. Dat ziet er zo uit.

Theatervoorstelling Zij zagen Oorlog op de boerderij, in een boerenhal vol landbouwwerktuigen in de ondergaande zon. Het overkwam me gisteren bij theaterfestival Toeren bij de Boeren in Houten / Wijk bij Duurstede. Het was magisch. Om half tien in de ochtend werden we hartelijk ontvangen door Cor en Jesse Bongers.

Op 10 September 2022 speel ik in de regio Wijk bij Duurstede tweemaal mijn volledige theatershow ‘Zij zagen Oorlog’. Dat doe ik op het theaterfestival Toeren bij de Boeren. Toeren bij de Boeren is een nieuw theaterfestival waar je dankzij sponsors gratis van tientallen theatervoorstellingen kunt genieten. Alle gezelschappen spelen in boerenschuren.

Leven is een kwestie van onvoorwaardelijk liefhebben. Dat is in deze tijd waarin de grote ‘IK’ centraal staat best lastig. Veel mensen geven bovendien af op de jeugd. Die zou verwender en egoïstischer zijn dan welke andere generatie dan ook. In Noord-Oost Drenthe maakte ik het tegenovergestelde mee.

Een koffer staat voor een reis. Een vlucht of een nieuw begin. Eenieder die mijn voorstelling gezien heeft, die weet dat de koffer beide rollen in mijn toneelstuk Zij zagen Oorlog speelt. Maar er zit ook een heel persoonlijk kantje aan deze specifieke koffer en dat leg ik graag uit.

Benieuwd naar reacties van bezoekers van theatervoorstelling Zij zagen Oorlog? Check ze hier.

Zij zagen Oorlog is een kruising van YouTube en TikTok op toneel, aldus een 15-jarige.

Spelen op een herdenking is een eervolle gelegenheid. In Nieuw-Weerdinge herdenkingen ze al tientallen jaren de bevrijding door de Polen.

Medio jaren ’90 arriveerde ik in Nederland. Ik sprak Russisch, Oekraïens en Hebrews. Met Engels kon ik me redden en verder kende ik wat Pools. Ik trainde in Amsterdam bij Chakuriki onder Thom Harinck en droomde van een Japanse carrière als lichtgewicht Thaiboxer. Overdag was ik schoonmaker bij verschillende gezinnen in Oud-Zuid in Amsterdam.

De theatertournee van ‘Zij zagen Oorlog’ volgt in 2022 het spoor van de bevrijders. Dus speel ik mijn toneelvoorstelling op dagen dat een stad, dorp of regio stilstaat bij offers van de bevrijders. Want ook Nederland had ooit hulp van buitenaf nodig om haar vrijheid terug te krijgen. Zij zagen Oorlog, opdat we nooit vergeten.

Vandaag gaat de grote oorlog in het oosten van Europa al weer zijn tweede maand in. Hardere sancties zijn niet mogelijk, want dan hebben onze eigen verwarming en industrie er last van. Militair ingrijpen kan niet, want niemand heeft zin in een derde wereldoorlog.

In een Wereldgesprek onderzoekt Frénk van der Linden verschillende invalshoeken rond de thema’s vrede, vrijheid en veiligheid. In deze aflevering gaat Frénk van der Linden in gesprek met Ksenia over haar Oekraïense afkomst. En de keuzes die haar familie maakte om te overleven.

In je leven moet je keuzes maken. Die zijn niet altijd heel eenvoudig. In een aantal gevallen overzie je de consequenties niet. Maar diep van binnen bepaalt je gevoel op zo’n moment de richting. Dat proces is de essentie van mijn voorstelling Zij zagen Oorlog.

Drie jaar geleden maakte ik de pacifistische solo-toneelvoorstelling ‘Zij zagen Oorlog’. De première was op 20 september in de Schouwburg van Zwolle. Ik speelde de show vervolgens in theaters, tot lockdowns me naar een internetstream dwongen. In 2021 plande ik een voorjaarstour langs lokale bevrijdingsdagen.

In Nieuwsbrief 5: spelen op vrijheidsherdenkingen & Oekraïne. Deze keer informatie over twee herdenkingen waar ik ‘Zij zagen Oorlog’ mag spelen: Nieuw-Weerdinge op 7 april en op 4 mei in Wageningen, net voor het ontsteken van het Vuur van de Vrijheid (foto).

Alle baten van de tournee “Zij zagen Oorlog 2022” komen ten goede aan hulpprogramma’s gericht op onderwijs voor Oekraïense vluchtelingen. Alle baten van de tour Zij zagen Oorlog 2022 gaan naar Oekraïne, specifiek naar educatieve projecten gericht op Oekraïense vluchtelingen. Plots is er een hele grote oorlog in Europa.

Het Den Haag van Oekraïne heet Odessa. De havenstad waar de humor op straat ligt. Waar het volk de wereld en zichzelf bij in een koffietent de maat neemt. Odessa, och Odessa! Foto van de vredesbijeenkomst in Amsterdam op 27 april 2022. Wat een opkomst! Dank je wel Nederland!

Het geboorteland van mijn vader valt het geboorteland van mijn moeder aan. Een onwerkelijke situatie.

Theater om over na te denken, want wat doet u doen als oorlog u overvalt? En kunt u leven met de consquenties van die keuze? Met “Zij zagen Oorlog” vertel ik het vertaal van zes mensen die in oorlog terecht komen. Ze maken keuzes en overzien niet altijd de consequenties.

Gewone mensen zoals u en ik bepalen het verloop van een oorlog. Timmerlieden, schoenmakers, slagers, taxichauffeurs en studenten zoals Hans en Sophie Scholl (foto), en Christoph Probst. In de jaren ’40 waren laatstgenoemden lid van de verzetsgroep De Witte Roos die in München intellectuele pamfletten maakte. Ze riep op tot stil verzet tegen het nazi-regime.

Eeuwige liefde mag op deze Valentijnsdag niet ontbreken. Daarvoor neem ik je mee naar de stad Bialystok, waar ik in 1993 woonde. In 1926 wordt in die Poolse stad de Joodse Lilka Ticktin geboren. Lang woont ze er niet.

De Amerikaanse luchtmacht kiest in tegenstelling tot de RAF voor bombarderen bij daglicht. Ze willen burgerslachtoffers zoveel mogelijk zien te voorkomen. De prijs van die keuze is enorm en daar wil ik in deze serie waargebeurde historische verhalen even bij stilstaan.

FILM: Mensen zoals u en ik nemen beslissingen die verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Soms is de consequentie direct zichtbaar, maar dat is lang niet altijd het geval. Maar hoelang kunt u omgaan met die onzekerheid?

Details bepalen ontwikkeling van een theatervoorstelling. De kleine dingen, zoals dat heet. Dat is het spel van de actrice, bewegingen over de vloer, de plek van het decor, het licht, eventueel ondersteunende audio en natuurlijk een correct gebrachte tekst.

Oorlog overvalt zes mensen. Ze moeten een keuze maken en leven met de consequenties daarvan. In 75 minuten vertel ik hun verhaal. Zij zagen Oorlog is ontwapenend, doch confronterend. Want wat zou jij doen? Vanaf 20 maart in Venlo tot en met de viering van “De dag van de overwinning” op 9 mei in Amsterdam.

Daar waren de verlossende woorden van Ernst Kuipers en Mark Rutte: er komt lucht voor de culturele sector. Goed nieuws, maar laten we met elkaar niet net doen alsof de wereld weer open is, want daar zijn we nog ver van verwijderd.

Via mijn website vraagt iemand hoeveel tijd er zit in het ontwikkelen van de voorstelling. Eerder werd die vraag me al op Facebook gesteld. Het is een voor de handliggende vraag, waarop ik een uitvoerig antwoord beloofd heb.

De kans is groot dat je nog nooit gehoord hebt van Cecilia Payne. Tot ruim een eeuw geleden waren wetenschappers ervan overtuigd dat de zon uit hetzelfde materiaal gemaakt was als de aarde.

Vanaf februari tot en met 9 mei speel ik op diverse plaatsen ‘Zij zagen Oorlog’ als onderdeel van regionale herdenkingen, veelal op de dag dat die stad of regio bevrijd werd door Polen, Canadazen, Britten, Fransen en/of Belgen. Actuele speeldata van deze voorstelling met historische monologen vind je hier op de site.

Het Nationaal Comité 4 & 5 mei ontdekte “Zij zagen Oorlog” en plaatste mijn voorstelling in hun theater-agenda! Wat een eer!

Tijdens de viering van de ‘Dag van de Overwinning’ speel ik in 2022 “Zij zagen Oorlog” in het prachtige Polanentheater in Amsterdam! Het is de stad waar ik kennismaakte met Nederland, waar ik onder Thom Harinck trainde in Chakuriki Gym, terwijl ik werkte in Oud-Zuid en waar ik later toneelles kreeg van oa. Hetty Heyting.

Vandaag herdenken we zijn geboortedag, want dankzij deze man is Duits in Nederland een keuzevak en leeft mijn familie, en daardoor kon ik dat kleine meisje op de wereld zetten.

In 2022 speel ik op diverse regionale bevrijdingsdagen. Dat zijn dagen waarop een bepaalde regio stilstaat bij de daadwerkelijke bevrijding van de stad of het dorp waar we spelen. Op 7 april is dat Nieuwe-Weerdinge in Oost-Drenthe.

Het is ergens eind jaren ’60 als een vrouw in Zwitserland haar kelder besluit op te ruimen. Ze heeft het lang uitgesteld, maar nu gaat het gebeuren. Bij hun verhuizing hebben ze veel spullen neergezet voor wandrekken waarin nog wat zaken stonden van de vorige bewoners, waaronder een koffer. Weggooien of toch open maken?

Het is juni 1940 als de Duitse oorlogsmachine Oostenrijk, Tsjechoslowakije, Polen, Denemarken, Noorwegen, Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk heeft ingelijfd. In de Baltische Staten heerst de USSR en daar in Kaunas, de hoofdstad van Litouwen, woont de Nederlander Jan Zwartendijk, die de baas is van het lokale Philips-kantoor dat gloeilampen, scheerapparaten, platenspelers en radio’s verkoopt.

Camerafabrikant Leica is uitvinder van de 35mm fotografietechniek en heeft talloze patenten op haar naam staan. In de jaren 30 van de vorige eeuw was ze marktleider en maakte in die hoedanigheid in de tweede wereldoorlog de fotocamera’s voor nagenoeg alle strijdende partijen en de meeste journalisten.

Zo sprak de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en tevens viceminister-president. “Je hoeft niet naar het theater en je kunt ook een DVD opzetten.” Ik moest het me niet persoonlijk aantrekken aldus de Minister, want een dagje zonder kunst of cultuur moet kunnen.

In Nederland vieren we vrijheid op 5 mei, terwijl de rest van de westerse wereld de overwinning op de Duitsers herdenkt met het vieren van VE-Day op 8 mei. In Oost-Europe herdenken ze het op 9 mei en noemen ze dat de Dag van de Overwinning.

Na de Nationale Dodenherdenking worden traditioneel op het podium gerelateerde voorstellingen opgevoerd. Dit jaar is ‘Zij zagen Oorlog’ onderdeel van dat programma. Vanaf 21:00 uur via deze gratis live stream.

Bij het uitbreken van de oorlog ging de 16-jarige Sloveense Albina-Mali-Hocevar bij het verzet, of ‘de partizanen’ zoals dat in Oost-Europa wordt genoemd. Op 17-jarige leeftijd raakte ze in de strijd twee keer gewond, op haar 18e heel serieus in haar gezicht.

Na de tweede wereldoorlog zat iedereen in het verzet en lagen lintjes en bedankbrieven van Prins Bernhard als bevelhebber van de binnenlandse strijdkrachten voor het oprapen.

Op 24 september 1942 verklaart Hans Albin Rauter, de hoogste SS-er in Nederland, in een schrijven aan Berlijn de joden vogelvrij. Aan de actie om joden te arresteren zullen niet alleen de Duitse politie, NSB’ers en Wehrmacht deelnemen, maar zal ook de Nederlandse politie worden ingezet.

Lege theaters, geen voorstellingen. Als artiest wacht en oefen ik dagelijks 3 tot 4 uur voor het moment dat het wel weer mag. Ik voel me als een hoogzwangere vrouw die niet mag baren. Een sporter die na de warming up naar huis moet. Als een mens die zijn adem moet inhouden.

Aangezien het door de bekende maatregelen voorlopig nog niet mogelijk is om in een zaal voor publiek te spelen, hebben we onze toevlucht gezocht tot internet-streams. Zij zagen Oorlog wordt tenminste vier keer per maand live gespeeld voor publiek in het buitenland.

Het is 14 februari 1946 en na bijna een jaar als vluchteling riant in Zweden te hebben geleefd zit ik nu bijna een week in een Russisch krijgsgevangenkamp. De situatie is erbarmelijk. We zijn met ongeveer 2200 gevangenen, waarvan ongeveer de helft lijdt aan eetproblemen.

In de Tweede Wereldoorlog produceerde Amerika de bulk van de aluminium die benodigd was voor de productie van vliegtuigen van zowel de Westerse geallieerden als de USSR. Wist je dat het merendeel van de erts die hiervoor benodigd was uit Suriname kwam?

Lieve Mama, Vandaag is het precies 120 dagen geleden dat ik thuis ben vertrokken. Ik hoop dat het bij jou allemaal goed is, dat je gezond bent en dat je fijne dagen hebt. Ik mis je heel erg en denk iedere dag aan je. Tot nu toe hebben we vooral gereisd.

Lieve tante Judith, Voordat we uit Berlijn vertrokken zei je dat we het op het platteland moesten proberen en dat jij je bij ons zou voegen, zodra je kon. We zijn echter helemaal naar Nederland gelopen en het is vreselijker dan je kunt voorstellen.

Lieve Brigitte, Misschien kun jij me berichten waar mama uithangt? Ik heb sinds september niets meer van haar gehoord. Ik weet ook niet of deze brief jou nog bereikt, maar ik moet elke mogelijkheid nagaan. Wat er dit jaar allemaal gebeurd is, heb ik in mijn dromen niet vermoed.

We vieren dit jaar 75 jaar vrijheid, omdat er in 1945 een einde kwam aan de tweede wereldoorlog. Bijna automatisch nemen we aan dat het daarna voor iedereen allemaal beter werd, maar dat is helaas niet het geval, want voor veel mensen werd het daarna nog slechter.

In het kader van 75 jaar vrijheid maakten in Garderen bijna 40 kunstenaars zandsculpturen en diorama’s, waarmee ze stilstaan bij hoogte- en dieptepunten uit die 5 jaar oorlog voor Nederland. Prachtige scenes, waanzinnige kwaliteit. Verborgen pareltje op de Veluwe dat Veluws Zandsculpturenfestijn. Het festijn is volledig corona-proof en grotendeels zelfs buiten. Warme jas aan en genieten.

De wind giert door de gaten in de cockpit en doet pijn in mijn gezicht. Mijn ogen worden beschermd door een bril. Ik zit vast gesnoerd in mijn kleine stoel en kan nauwelijks bewegen. Het angstzweet staat op mijn rug en tussen mijn billen, terwijl mijn kruis en dijen onder de urine zitten.

Het is begin van deze eeuw en wij wonen net in Zwolle. We vieren een verjaardag, ergens in de winter. Misschien wel die van mijn schoonvader. De opa van mijn man begint naar aanleiding van ons nieuwe adres over de oorlog. Dat is uniek, want over die vreselijk tijd werd nooit gesproken.

Daar is die schreeuw weer, gevolgd door de schrille fluit. Het haalt me uit een diepe slaap. Nog meer geschreeuw. Naast me beweegt mijn zwager. We liggen dicht tegen elkaar aan, want de dekens zijn dun en in de zakken waar we op slapen zit nauwelijks stro. RAUS!

In totale stilte glijdt het houten vliegtuig door de nacht. Het zoekt een nederzetting gelegen in de buurt van Mozdok, een stad in het noorden van de Kaukasus. Het gaat om een dorpje met drie of vier houten gebouwen, waar eerder die avond een aantal Duitse voertuigen is gezien.

Op 11 november 1918 (11/11/18) eindigde de Eerste Wereldoorlog die 4 jaar eerder begon met het neerschieten van aartshertog Franz Ferdinand van Oostenrijk-Este. Hij zat in deze auto met kenteken A111118.

Slaperig kijkt Erich naar de klok. Het is half vijf in de ochtend en het alarm gaat af. Ergens staat iets in de brand. Hij wrijft de slaap uit zijn ogen, neemt een paar slokken water en stapt uit bed. Het is begin november en echt al fris.

In iedere oorlog gebeuren dingen die niet door de beugel kunnen en sinds 1945 worden plegers van misdrijven tegen de mensheid vervolgd. Maar in dat vervolgen zijn we heel selectief. Als we iets aan een oorlogsmisdadiger hebben, dan zijn carrièrekansen van die misdadigers eindeloos. Er zijn altijd mensen die dat voor ze regelen.

Deze drie Joodse mannen kwamen op dezelfde dag aan bij vernietigingskamp Auschwitz. Als iedere gevangen tattoëerden de nazi’s hun unieke nummer op de onderarm. Er zitten 10 nummers tussen. Ze overleefden en kwamen in verband met een ‘ooggetuige project’ nog één keer bij elkaar. Opdat we ze nooit vergeten.

Toen we terugkwamen bij onze uitkijkpost signaleerde mijn maat: “Ze zitten er weer, 2e verdieping, 1e raam van rechts.” Ik volg zijn vinger en zie duidelijk het groene glas van hun nachtkijker. We zitten een 40 meter uit elkaar. Zij dus op de 2e verdieping, wij op de derde.

Op 17 september lanceerden de geallieerden Operatie Market Garden met als doel om alle bruggen over de grote rivieren in Nederland te veroveren.

“We lagen onder Diepenveen en waren al een paar keer verplaatst, toen we het bericht kregen dat er Engelsen bij Arnhem waren geland.

Ik zat bij de 4e Para brigade en kwam op de 18e, dus de 2e dag, aan op de Ginkelse Heide, zo’n 8 kilometer van de brug.

“Eindelijk was het zover: actie! We sloegen elkaar op de rug, want het wachten waren we meer dan zat.” We spreken William, parachutist van de 1st airborne die in 1944 als 24-jarige bij Arnhem landde op de Ginkelse Hei, ook bekend als ‘Dropzone Y’. Hun doel was de grote brug bij Arnhem.

Hij is op leeftijd als ik hem spreek over “Die oorlog”. Zijn hele leven postbode geweest en nu al wat jaartjes met pensioen. Amper 12 was hij toen Zwolle bevrijd werd en daar kijkt hij met gemengde gevoelens op terug.

Als de nazi’s de USSR binnenvallen, is Leonid 17 jaar oud. Hij woont met zijn ouders in Charkiv, maar is euforisch en wil niets liever dan de nazi’s bestrijden. Liegen over zijn leeftijd Zijn ouders zijn tegen, maar Leonid moet en zal vechten. Alles voor de communistische heilstaat.

Ik zat op een bankje in de zon. Uit de menigte even verderop maakte zich een vrouw los die naast me ging zitten. Ik keek haar aan. Het was een geëmancipeerde jonge vrouw. Bleek. Niet ouder dan 18 jaar.

Energiek rent Svetlana de 12 trappen af van het vervallen appartementencomplex waar ze sinds haar geboorte met haar moeder woont. De flat stamt uit de jaren ’50 en is sindsdien nooit echt meer opgeknapt.

Twee maanden voor zijn honderdste verjaardag overleed de Wit-Russische Yakov. Het is de opa van de voor ons oh zo belangrijke Nina, de half-zus van Ksenia. Yakov is één van die miljoenen anonieme Russen aan wie te danken hebben dat Duits een keuzevak is.

De belegering van Leningrad door de nazi’s duurde van 8 september 1941 tot en met 27 januari 1944. In die 872 dagen kwamen er ruim een miljoen Russen, voornamelijk burgers, in de stad om. Er waren ook overlevenden, zoals mijn oma Alevtina die als ooggetuige met een actieve rol de meest gruwelijke dingen meemaakte.

Albert Leonard Wittenberg was voor de oorlog actief lid van de Communistische Partij Nederland (CPN) en van de linkse Bond van Surinaamse Arbeiders. Tijdens de oorlog was Wittenberg lid van het verzet. Met zijn vrouw nam hij bovendien de zorg op zich van de baby Betty van hun Joodse buren.