De 9 Mei herdenking vieren ze in Rusland dit jaar sober. Er zijn geen spectaculaire demonstraties en parades van het leger, omdat er onvoldoende troepen en tanks beschikbaar zijn. In Moskou is het aantal genodigden voor de “grootse viering” beperkt en in Sint-Petersburg zelfs teruggebracht van ca 6.000 naar amper 300. Zo bang zijn de Russische heersers voor Oekraïense drones en commando’s. Internet ligt plat en VPN-verbindingen worden actief gestoord. Voor het eerst in 30 jaar kon ik mijn vader op zijn verjaardag niet bellen en moest ik het doen met een kort appje “Alles goed, tot snel.”
Oorlogswinter: mijn Nederlandse kennismaking met WO2
In Nederland maakte ik kennis met de tweede wereldoorlog in West-Europa toen mijn man Oorlogswinter van Jan Terlouw voorlas aan onze dochter en mij. Het verhaal over de 16-jarige Michiel toont alledaagse situaties in tijd van oorlog. Meesterverteller Terlouw maakte met Oorlogswinter diepe indruk op me en ik was ontroerd toen ik hem in Zwolle na een voorstelling de hand mocht schudden.
Leven in Nederland ging zijn gangetje
In de USSR groeide ik op met verhalen over de Grote Patriottische Oorlog, zoals die verschrikking in de Sovjet-Unie heet. Dat waren niet alleen platte heldenverhalen en propaganda. Er zijn ook hele goede boeken geschreven door geweldige Sovjet-schrijvers, die zeker niet onderdoen voor Jan Terlouw, zoals Boris Polevoy en Lev Kassil. Maar het boek Oorlogswinter leerde me het verschil tussen de oorlog hier in Nederland en die in het oosten van Europa.
Tijdens de bezetting ging het leven in Nederland eigenlijk gewoon zijn gangetje. Winkels waren open, net als cafés en scholen. Het was niet zoals voor de oorlog, maar er was min of meer een normale omgang tussen de Duitse bezetter en het Nederlandse volk. Hoe anders was dat in de Sovjet-Unie!
Totale vernietiging in het oosten
In bezet gebied in de USSR bestond geen relaxed leven. Er was geen normale relatie tussen de bevolking en de bezetter. Winkels, cafés en scholen waren niet open, omdat hele dorpen werden platgebrand.
Waar openlijke strijd in Nederland na de meidagen van 1940 verdween, bleef het bezette gebied in de Sovjet-Unie een strijdtoneel. Het aanvalsfront schoof weliswaar steeds meer op naar het oosten, maar het achterland bleef belangrijk voor voorraden. Om die wegen en spoorlijnen te beschermen tegen die ruim 100.000 Sovjet-verzetstrijders (partizanen) zetten de nazi’s SS-eenheden in, die met extreem bruut geweld optraden tegen de lokale bevolking. Nederland herdenkt terecht de Razzia van Putten, maar in de Sovjet-Unie heeft elke streek zo’n moordpartij meegemaakt en vaak meer dan eens. Dat maakt dat er in het oosten van Europa heel anders over de tweede wereldoorlog wordt gedacht dan hier in het westen.
Ervaringen Oost-Europa ondergewaardeerd in het onderwijs
Dat verschil in beleving en de effecten daarvan is in het Nederlandse onderwijs ondergewaardeerd. Hier kijken we liever naar Amerika, dan naar de grote landen in Europa. We zijn drukker met Israël, dan met de actuele relatie tussen Duitsland en Turkije. Of tussen Tsjechië en Rusland. Ogenschijnlijk onschuldige uitspraken van Westerse politici leiden daardoor gemakkelijk tot pijn, verdriet en woede in Oost-Europa (inclusief Rusland).
In 2020/2021 maakte ik een theatervoorstelling over dat verschil. Deze voorstelling vertelt het verhaal vanuit het oogpunt van de individuele mens op straat. Het is een voorstelling over de gruwelen van oorlog en de impact ervan op gezinnen en families. Dat bepaalt vandaag nog de geest van types als Poetin en mensen die hem – ondanks alles – nog steunen, maar ook die van onze NAVO bondgenoten in Polen, Finland, de Baltische Staten en Hongarije.
Theatervoorstelling Naar Berlijn werd geboren …. en gecanceld
Op zoek naar een goede vertelvorm deed ik een serie try-outs in corona-tijd in Oost-Nederland. Toen de voorstelling eind 2022 gereed was, hing oorlog tussen Rusland en Oekraïne in de lucht en stelde ik de première uit.
Ik archiveerde de voorstelling toen Rusland de oorlog met Oekraïne begon. Niet omdat het thema onbelangrijk is, want het tegendeel is waar. Maar toen het geboorteland van mijn vader dat van mijn moeder (en mij) aanviel, kon ik die voorstelling emotioneel niet aan.
Toch moet het een keer verteld worden. Want wat daar in (en rond) de jaren ’40 gebeurde vormt nog altijd generaties Russen, Wit-Russen en Oekraïners. De ellende in West-Europa is internationaal erkend, maar de totale vernietiging in met name de USSR wordt nog weleens gebagatelliseerd. Hoe denk je dat zo’n oordeel overkomt bij mensen wiens familie voor 75% werd uitgeroeid.
Neem de Sovjet-deelstaat Wit-Rusland, dat in de jaren ‘40 net als Nederland negen miljoen inwoners telde. Op vier mei herdenken we hier zo’n 235.000 Nederlanders die in Europa in vijf jaar het leven lieten en dat is inclusief 102.000 Joden. Wit-Rusland verloor in vier jaar bijna 3.000.000 mensen, een derde van al haar inwoners. Nederland kende één gruwelijke hongerwinter, het Europese deel van de Sovjet-Unie leed 4 jaar honger.