2022

2022 begon goed, maar veranderde snel in een nachtmerrie waar ik me even geen raad mee wist. De bittere realiteit van een hele grote oorlog in Europa torpedeerde mijn zo zorgvuldig geplande bevrijdingstoer.

Dokter Kurt Reuben tekent met houtskool de Madonna en het kind. Uit het evangelie van Johannes haalt hij de tekst: “Licht, liefde, leven.” Hij hangt de tekening op in een bunker. De Madonna met het kind wordt een bedevaartsoort voor vele Duitse soldaten. Het is december 1942.

Nog onder invloed van de narcose open ik mijn ogen, om als eerste haar gezicht te zien. Ze zit aan mijn bed in het ziekenhuis en heeft dan al uren mijn lippen natgehouden met een watje. Het is mijn joodse oma, uit Charkiv.

Voorstellingen draaien niet alleen op een decor, een berg licht of een artiest, maar ook op mensen zoals Richard daar op de ladder. Ik krijg de erkenning en het applaus, maar zonder vrijwilligers heeft het merendeel van de Nederlandse podia geen mogelijkheid tot bestaan.

“Hey, vier je geen Joods-kerstfeest?” – “Joods-kerstfeest? Oh, Chanoeka bedoel je!” “Ja, dat! Altijd rond het eind van het jaar. Duurt dat niet een week of zo?” Onduidelijkheid troef dus laat ik het proberen uit te leggen. Ik doe dat kort en ongenuanceerd, in een vraag/antwoord model. Is Chanoeka Joods-Kerstfeest?

De wereld is zelden vriendelijk tegen nieuwkomers. En het helpt niet als je een vrouw bent en je kribbetje niet in Nederland stond. Want hoewel je het niet verwacht heersen ook in theaterland vooroordelen.

Veel warmte in de samenleving wordt verzorgd door vrijwilligers. Denk alleen maar aan die talloze zorgmedewerkers die vrijwillig helpen. En aan al die mensen die als vrijwilliger helpen om theaters, bioscopen, bibliotheken en musea open te houden. Of mensen die vrijwillig noodhulp bieden, hier op straat of heel ver weg.

2013 was voor ons niet een makkelijk jaar, al waren het – zo terugkijkend – vooral luxe-problemen. Onze dochter was twee en had ons leven redelijk op zijn kop gezet. We waren net verhuisd en vonden zo 1-2-3 niet onze draai.

Iedere voorstelling die ik ontwikkel speel ik in een bepaalde vorm tientallen malen op dezelfde plekken, zoals mijn studio, een studio bij mijn regisseur Paul Dekker en de oefenzaal van de Meisner Toneelacademie ‘s-Hertogenbosch. In die zaal speel ik dan ook altijd de eerste voorstellingen waar een paar mensen publiek bij aanwezig is.

Eerder vertelde ik over de authentieke koffer die ik gebruik in ‘Zij zagen Oorlog’. Die was van de broer van mijn oma aan wie ik de voorstelling heb opgedragen. En de bril. Nu wil ik het hebben over de trommel uit de voorstelling. Ik heb er twee, beide zijn origineel uit de jaren ’40.

Op 30 November 1939 viel Rusland Finland binnen. Ze leden gruwelijke verliezen, maar wisten toch de met rood-gemarkeerde gebieden af te pakken. Karelië noemen we ook wel ‘Fins Rusland’ en daar bracht ik een groot deel van mijn jeugd door, want toen pendelde ik tussen mijn moeder in Charkiv en mijn vader in Sint-Petersburg.

Toen ik net in Nederland woonde vielen die letters me op. Van chocolade, banket en suikerwerk. Nederlanders vinden het heel gewoon, maar het valt ontzettend op als je hier niet geboren bent. Ook een traditie heeft een startpunt, in dit geval zelfs educatief.

9 November is de geboortedag van de Nederlandse schrijver en journalist K. Norel. Hij is bekend van zijn boeken over de tweede wereldoorlog, zoals het beroemde Engelandvaarders. Klaas Norel is voor mij één van Nederlands beste schrijvers en ik vind dat hij ondergewaardeerd wordt.

De laatste tien minuten voor het optreden sta ik eenzaam achter de coulissen in het donker. Even voel ik me even een schoolkind dat weg wil lopen voor het begin van een tentamen.

Op de radio hoorde ik een topman van een grootwinkelbedrijf klagen over de toename van geweld in de winkels. Overvallen en intimidatie van medewerkers zijn aan de orde van de dag aldus de topman. Daarna mocht hij zonder tegenspraak uitweiden over het succes van Halloween in Nederland.

Als je op Netflix inmiddels de nieuwe ‘im Westen nichts Neues’ hebt gezien, dan herken je vast de scene met de bril aan het begin van de film. Daar vervangt een hoofdrolspeler zijn normale bril door een actiebril die ook goed past onder gasmaskers.

In Windesheim kreeg ik complimenten omdat mijn voorstelling zo dicht bij het boek blijft. En dan gaat het niet om de teksten of het verhaal, maar om de intimiteit en de intensiteit. Ik vind het juist de uitdaging om het gevoel dat een boek me geeft over te brengen op toneel.

Drie solovoorstellingen ontwikkelde ik zonder een euro overheidssubsidie. Dat wil niet zeggen dat ik het allemaal alleen deed, want zonder de ondersteuning van met name Paul Dekker, de Meisner Toneelacademie en mijn familie had ik het allemaal niet gekund.

Oscar leerde mij dat het leven voor 10% bestaat uit dingen die je overkomen en dat 90% bepaald wordt door hoe je daarop reageert. Dat klinkt wrang, maar wat zou jij veranderen als je nog maar twee weken te leven hebt? Dat bedoel ik. Bewust kiezen Levend voor morgen, raak je nu de toekomst kwijt.

In Oscar en Oma Rozerood speel ik in mijn eentje in ruim twee uur een volledig boek. Veel mensen vinden het bijzonder dat ik een novelle speel, terwijl het toch eigenlijk heel gebruikelijk is. Kijk dus een boek in het theater. In de bioscoop is alles dat je ziet ooit als boek begonnen.