Theater om over na te denken

Theater om over na te denken, want wat zou u doen als oorlog u overvalt?
Theater om over na te denken: de poster van tournee 2022 is net uit.

Theater om over na te denken, want wat doet u doen als oorlog u overvalt? En kunt u leven met de consquenties van die keuze?

Met “Zij zagen Oorlog” vertel ik het vertaal van zes mensen die in oorlog terecht komen. Ze maken keuzes en overzien niet altijd de consequenties. Sommige beslissingen lijken logisch, maar zijn ze dat ook?

Zij zagen Oorlog is mijn eerste reprise ooit. Ik ben daar trots op en ga er intens van genieten. De komende maanden kunt u me zien op regionale bevrijdingsherdenkingen of in theaters bij u in de buurt. De speellijst van Zij zagen Oorlog met de bevestigde speeldata en locaties vindt u hier. Er komen er nog diverse bij.

Bij de première maakte RTV Oost beelden van “Zij zagen Oorlog” en een interview. Die dag speelde ik de voorstelling twee keer in de Schouwburg van Zwolle. Dat was best pittig, maar werd vorig jaar eigenlijk de standaard.

Bij RTV Focus mocht ik op de radio in het eerste uur meer vertellen over mijn achtergrond als iemand die geboren is in het oosten van Oekraïne, mijn beleving en theater in zijn algemeen.

Deel dit:

Gewone mensen in oorlog: De Witte Roos.

Gewone mensen in oorlog maken keuzes. Wat zou u doen?
Gewone mensen in oorlog maken keuzes .Mensen zoals u en ik. Studenten zoals Hans en Sophie Scholl, broer en zus die lid waren van verzetsgroep De Witte Roos in München in de jaren ’40.

Gewone mensen zoals u en ik bepalen het verloop van een oorlog. Timmerlieden, schoenmakers, slagers, taxichauffeurs en studenten zoals Hans en Sophie Scholl (foto), en Christoph Probst.

In de jaren ’40 waren laatstgenoemden lid van de verzetsgroep De Witte Roos die in München intellectuele pamfletten maakte. Ze riep op tot stil verzet tegen het nazi-regime.

De Witte Roos verspreidde haar pamfletten door heel Duitsland. Een aantal bereikten Engeland, werden daar massaal bijgedrukt en door Britse bommenwerpers boven Duitsland afgeworpen.

Op 18 februari 1943 werden ze tijdens het verspreiden van hun boodschap ontdekt en opgepakt. Ze werden ter dood veroordeeld en op 22 februari onthoofd. Een uur voor de executie mochten de ouders in tien minuten afscheid van ze nemen.

Deze drie studenten zijn mensen zoals u en ik die met hun daden het verschil probeerden te maken.

De verrader heette Jakob Schmid, lid van de nazi-partij en concierge op de universiteit. Als beloning ontving hij 3000 reichsmark en werd hij promoveerd. Honderden studenten juichten hem toe toen de universiteit hem voor zijn daad eerde. Ook dat waren gewone mensen, zoals u en ik.

Schmid werd na de oorlog door de Amerikanen opgepakt en door de rechter veroordeeld tot 5 jaar dwangarbeid.

Meer historische beschouwingen vindt u in onze blog-categorie ‘Zij zagen Oorlog’.

Gewone mensen in oorlog maken keuzes. Wat zou u doen?
Jakob Schmid, verrader van
Hans en Sophie Scholl en
Christoph Probst.

Er zijn veel documentaires en films over gemaakt. De meest recente is “Sophie Scholl – Die Letzten Tage.” Dit is de officiële trailer daarvan:

Sophie Scholl – Die Letzten Tage – Officiële trailer.
Deel dit:

Eeuwige liefde

Eeuwige liefde, ook in tijd van oorlog: De foto toont een portret van Lilka en Tuvia Bielski. Ze trouwden in 1944 onder moeilijke omstandigheden en bleven elkaar trouw tot de dood hun scheidde.
Eeuwige liefde is: Lilka & Tuvia Bielski trouwden onder moeilijke omstandigheden.

Eeuwige liefde mag op deze Valentijnsdag niet ontbreken. Daarvoor neem ik je mee naar de stad Bialystok, waar ik in 1993 woonde. 

In 1926 wordt in die Poolse stad de Joodse Lilka Ticktin geboren. Lang woont ze er niet. Als de Russen de regio als onderdeel van het Molotov-Ribbontrop pact in 1939 innemen, woont de familie iets verderop in Lida. Twee jaar na de Russen komen de nazi’s. 

Ghetto’s

Het is mei 1942 als de SS in de regio van deur tot deur gaat om joden te verzamelen. Ze pakken ook Lilka op. Ze slepen haar naar een verzamelpunt en ze draagt alleen een nachtjapon. Met duizenden joden wordt ze naar een ghetto gestuurd. Meer dan 5500 joden hebben minder geluk en worden ter plekke geëxecuteerd. 

Samen met haar vader ontsnapt ze uit het ghetto en vlucht ze naar de bossen. Daar ontmoet ze Tuvia, een jongen die ze kent uit het complex waar een vriendin van haar woonde. 

Een huis in de oerbossen van Wit-Rusland

De joodse Tuvia Bielski heeft met zijn broer de ghetto’s niet afgewacht. Hij vluchtte direct de bossen in. en probeerde daar zoveel mogelijk joden te redden. Zijn groep bestaat dan al uit eenentwintig vluchtelingen. 

Met elkaar wonen ze onder primitieve omstandigheden in de oerbossen van wat nu Wit-Rusland is. De groep wordt steeds groter en het verzamelen van voldoende voedsel steeds complexer en gevaarlijker. 

Bielski Partizanen

De groep stuurt regelmatig een aantal mensen op pad om bij boeren in de regio om voedsel te bedelen. Ook overvallen ze Duitse posten en apothekers voor medische middelen. De groep wordt bekend als de “Bielski Partizanen”.

Veel boeren in de regio zorgen voor voedsel en melk, maar het werk is nooit zonder gevaar omdat de Duitsers actief op de verzetsgroep en ondersteuners jagen. Bij één zo’n actie komt Lida’s vader om het leven. 

Tot de dood hen scheidt

Tuvia is de leider van de groep en Lida doet alles wat er van een strijder verwacht mag worden. Nachtenlang waakt ze over het kamp. Ze loopt patrouilles en zorgt voor haar medevluchtelingen. Uiteindelijk krijgen Tuvia en zij een relatie en in 1944 trouwen ze diep in de Wit-Russische bossen. 

De groep vluchtelingen groeit uit tot meer dan 1200 joden en weet de oorlog te overleven. Tuvia en Lilka blijven bij elkaar tot de dood hen na 45 jaar scheidt. Tuvia overlijdt in 1987 in Jerusalem, Lilka in 2001. 

Het verhaal van de Bielski Partizanen is prachtig en aangrijpend verfilmd onder de titel Defiance. Dit is de trailer van die film, waarin echt hoogstaand geacteerd wordt:

Trailer van de film Defiance over de Bielski partizanen.

Meer verhalen van mensen in oorlog vindt u hier.

Deel dit:

De prijs van de keuze

De prijs van de keuze om bij daglicht aan te vallen is enorm. Een maand voor het einde van de oorlog in Europa wordt deze B-17 neergeschoten boven Duitsland. Een directe treffer van het luchtafweergeschut trekt de linkervleugel eraf. De bommenwerper stort brandend omlaag. De piloot redt zich met zijn parachute, de andere negen bemanningsleden komen om.
Boeing B-17G Flying Fortress Wee-Wilie wordt neergeschoten boven Duitsland. Foto: USAAF Imag.

De Amerikaanse luchtmacht kiest in tegenstelling tot de RAF voor bombarderen bij daglicht. Ze willen burgerslachtoffers zoveel mogelijk zien te voorkomen. De prijs van die keuze is enorm en daar wil ik in deze serie waargebeurde historische verhalen even bij stilstaan.

Als de Amerikaanse luchtmacht zich in in de Tweede Wereldoorlog in Europa meldt, dan is de luchtoorlog al een paar jaar bezig. Het zijn tot dan vooral de Engelsen die de kolen uit het vuur halen. Hun commandant is Arthur Harris. Hij gelooft heilig in tapijtbombardementen op Duitse steden. Zijn bloeddorstige en nietsontziende beleid levert hem de bijnaam ‘Bomber Harris’ op. De Amerikanen onderschrijven de Engelse tactiek niet en kiezen voor precisie-aanvallen.

Uitgelachen door de Engelsen

Die Amerikaanse filosofie is bedacht door een verkoper van een bommenrichter. Voor het uitbreken van de oorlog overtuigt hij de luchtmacht ervan dat ze met zijn richtsysteem van grote hoogte bommen in een vat kunnen gooien. De luchtmacht gaat ervoor en oefent erop, maar de oorlog komt te vroeg.

Als de Amerikanen in Europa aankomen en hun tactiek bekend maken, lachen de Engelsen hen uit. Preciezer bombarderen betekent overdag vliegen. Dat is een directe confrontatie met de Duitse luchtmacht en dat zien de Engelsen niet zitten.

Een verschil van dag en nacht

Bomber Harris kiest ervoor om ‘s nachts structureel hele steden plat te gooien. Dat is jammer voor de burgerbevolking, maar de enige manier om er zeker van te zijn dat je schade doet aan infrastructuur en industriële doelwitten. En de manier om zoveel mogelijk vliegtuigen heel thuis te krijgen. De Amerikanen kiezen heel bewust voor minder burgerslachtoffers en bombarderen overdag en ze accepteren de prijs van de keuze.

Onder moeilijke omstandigheden doen de jonge Amerikanen tot het bittere eind hun uiterste best om burgerslachtoffers te voorkomen. Dat lukt pas vanaf het begin van het laatste oorlogsjaar als de B-17’s een stuk lager kunnen vliegen en het richten daardoor makkelijker wordt.

De prijs van de keuze

Dat geldt ook voor de Duitse luchtafweer die in die laatste maanden daardoor veel slachtoffers maakt. De B-17 in de foto wordt krap een maand voor het einde van de oorlog in de buurt van Stendal geraakt. De piloot is de enige van tien bemanningsleden die het overleeft. Deze B-17 is één van de 4145 toestellen die uiteindelijk niet meer terugkeren.

Na de oorlog wordt Bomber Harris bekritiseerd voor zijn misdaden tegen de mensheid, een verwijt dat de Amerikanen niet ten deel valt. Maar tegen welke prijs? Tijdens sommige aanvallen verliezen ze overdag tussen de 25% en 50% van de bommenwerpers. Dat is een enorm aantal. 38.418 jonge Amerikanen overleefden het niet en dat is de prijs van de keuze.

Deel dit:

Mensen zoals u en ik

FILM: Mensen zoals u en ik nemen beslissingen die verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Soms is de consequentie direct zichtbaar, maar dat is lang niet altijd het geval. Maar hoelang kunt u omgaan met die onzekerheid?

Mensen zoals u en ik maken keuzes en hebben om te gaan met de consequenties.

Zij zagen Oorlog is een toneelvoorstelling over het nemen van beslissingen onder moeilijke omstandigheden en weten dat je moet dealen met onbekende consequenties. Ksenia Marasanova kruipt in de huid van 5 mensen en speelt hun dilemma. De spiegel die ze u zo voorhoudt brengt u bij die ene vraag: wat zou u doen?

U maakt kennis met een moeder, een Duitse soldaat, een joodse echtgenote, een boerenknecht en een tiener. U beleeft hun verhaal, hoort hun liederen en daarin ontdekt u het dilemma. En wat zou u doen?

De toneelvoorstelling ‘Zij zagen Oorlog’ duurt 5 kwartier en kent geen pauze. Ksenia Marasanova speelt de voorstelling tussen 20 maart en 9 mei in diverse theaters en tijdens een aantal herdenkingen door heel Nederland.

Bezoek de speellijst voor actuele data en locaties.

De voorstelling ging in de Zwolse Schouwburg in première en daar was RTV Oost bij. De TV-reportage die RTV-Oost maakte over Ksenia en Zij zagen Oorlog kunt u hier vinden.

Mensen zoals u en ik in oorlog - Zij zagen oorlog.
Mensen zoals u en ik in oorlog. Keuzes en consequenties. Opdat we nooit vergeten.

Deel dit:

Details bepalen ontwikkeling van een theatervoorstelling

Details bepalen ontwikkeling van een theatervoorstelling: ksenia marasanova experimenteert met licht en silhouetten voor haar voorstelling Oscar en Oma Rozerood.
Een studie naar licht en silhouetten. (Foto: Roy van Veen)

Details bepalen ontwikkeling van een theatervoorstelling. De kleine dingen, zoals dat heet. Dat is het spel van de actrice, bewegingen over de vloer, de plek van het decor, het licht, eventueel ondersteunende audio en natuurlijk een correct gebrachte tekst.

Ik leer de tekst van buiten en spreek die een aantal keer uit, totdat de betekenis en de intentie duidelijk wordt. Als ik deze intentie in mijn lichaam voel, komen de creatieve ideeën over de houding, de beweging in de ruimte en de muziek.

Woord voor woord enzin voor zin, ontstaat er een scene. Die speel ik een aantal keer achter elkaar en dan voel ik vanzelf waar ik qua emotie of de betekenis mis zit. Tegelijkertijd gebruik ik de camera om met een derde oog een overzicht te houden over de ruimtegebruik. Dat pad bewandel ik alleen, totdat ik het gevoel krijgt dat ik mijn keuzes kan verantwoorden. Met die grove schets ga ik naar de regisseur.

Die kijkt naar de dramatische ontwikkeling en de mise-en-scene, maakt de keuzes scherper, of komt met beter passende interpretatie en soms met nieuwe ideeën. De richting van een voet of een hand kan een wereld van verschil betekenen. Dergelijke details bepalen de ontwikkeling van een theatervoorstelling. Samen komen we tot een doorleefde weergave van een verhaal met geloofwaardige karakters en echte emoties. Dat is een super creatief proces waar ik extreem van geniet.

Details bepalen ontwikkeling van een theatervoorstelling: Ksenia Marasanova speelt Oscar en Oma Rozerood en experimenteert met doeken.
Een experiment met doeken en dans. (Foto: Roy van Veen)

Daarna komt de muziek en dat is een heel belangrijk onderdeel van elke theatervoorstelling. Muziek bepaalt een deel van de emotie en vaak ook het ritme in de vertelling. Je kunt ermee tot rust komen of worden geprikkeld tot spannende ontwikkelingen. Ik experimenteer met diverse soorten muziek, oud en nieuw. En als ik uiteindelijk een goed idee heb van wat ik nodig heb, dan laat ik dat maken.

Het licht ontwerpen we tijdens een aantal voorstellingen voor een lege zaal en ook daarin laat ik me leiden door mijn gevoel. Als dat goed zit, dan kijk ik hoe het werkt voor het publiek en als dat niet past, dan doen we het opnieuw.

Als ik uiteindelijk een voorstelling heb die voor 95% staat, dan speel ik hem voor intimi. Dat zijn een paar voorstellingen en de feedback gebruik ik voor de finetuning.

Dan volgen een paar try outs voor publiek van uiteenlopende leeftijden en met wisselende achtergrond. De meningen van de toeschouwers gebruik ik om de definitieve puntjes op de i te zetten, want uiteindelijk gaat het bij het ontwikkelen van een theatervoorstelling om de details.

Dan is het de hoogste tijd om even wat afstand te nemen. Ik ga een paar weken wat anders doen. Werken aan een nieuw concept, liedjes spelen of een ander optreden voor te bereiden.

Op die manier kijk ik enige maanden later dan met verse ogen naar mijn voorstelling. Dan pas ik hem hier en daar nog aan. Vervolgens repeteer ik zo’n 4 uur per dag en daarna ga ik ermee het theater in.

De doorlooptijd van het proces is voor elke voorstelling gelijk. Detailinvulling verschilt door de herkomst van het verhaal of de muziek. Hier leg ik de verschillen uit tussen ‘Zij zagen Oorlog’ en de voorstelling die ik aan het ontwikkelen ben.

In mijn nieuwsbrieven vertel ik meer over het ontwikkelproces van een voorstelling en daarin vind je ook meer foto’s of film. Als je dat interessant vindt dan kun je je hier (gratis) aanmelden.

Deel dit:

Zeg het maar!

Oorlog overvalt zes mensen. Ze moeten een keuze maken en leven met de consequenties daarvan. In 75 minuten vertel ik hun verhaal. 

Zij zagen Oorlog is ontwapenend, doch confronterend. Want wat zou jij doen?

Vanaf 20 maart in Venlo tot en met de viering van “De dag van de overwinning” op 9 mei in Amsterdam. En tussentijds door heel het land. 

Zij zagen Oorlog maakt onderdeel uit van de theateragenda van Comité 4 & 5 mei. Ik speel de voorstelling op diverse herdenkingen. 

De speellijst voor Zij zagen Oorlog vind je hier.

Deel dit:

We mogen weer (een soort van) 

Daar waren de verlossende woorden van Ernst Kuipers en Mark Rutte: er komt lucht voor de culturele sector. Goed nieuws, maar laten we met elkaar niet net doen alsof de wereld weer open is, want daar zijn we nog ver van verwijderd. De realiteit is dat we het met de situatie moeten doen, maar laten we het vooral niet normaal vinden dat we opgescheept zitten met een overheid die oproept om mensen te discrimineren met een 3G-maatregel die volgens dezelfde overheid niet werkt. 

Als de persconferentie het voorbeeld moet zijn voor het Nieuwe Elan, dan komt dat slecht uit de startblokken. Een beleid gebouwd op een QR-code, dus gericht op discriminatie, is niet normaal en mag dat ook niet worden. 

Dat de premier, die vorig jaar vanwege discriminatie aftrad, het nieuwe beleid onderbouwde met met onjuiste interpretaties van statistieken zou iedereen te denken moeten geven. Dat de nieuwe minister van Volksgezondheid daar keihard in mee gaat is reden om wakker te liggen. 

Dat werd afgedekt met de mantel van populistisch optimisme en een alles-naar-je-toe-rekenen afrondingsbeleid. De meeste pers slikte het voor zoete koek en een beetje communistisch heerser is jaloers hoe Rutte de media aan de voet heeft (hulde voor BNR en Geenstijl die de statistieken wel degelijk ter discussie stelden en de onzin ervan aantoonden),

We gaan in de culturele sector dus van start onder een 3G beleid: zonder QR code geen toegang tot musea, bioscopen, bibliotheken en theaters. De regering is bang dat je wat leert en dat geeft te denken. 

Verder geldt in theaters de 1.5 meter regel. Dat betekent dat er gewerkt kan worden met een bezetting van 20-25% en dat is voor een theater of maker niet een break-even situatie, laat staan dat iemand daar de huur van kan betalen. 

Mark Rutte heeft het in zijn rekensommetjes over 33% bezetting en dat is precies zo’n voorbeeld van alles naar je toe rekenen. Als je in een regio speelt waar veel gezinnen met meer dan 5 kinderen tegelijk naar het theater gaan, dan is een bezetting van 30% theoretisch inderdaad haalbaar. 

Het sturen op theoretische haalbaarheid en populistisch opportunisme werd diezelfde week nog gelochenstraft. Het regime Rutte moest vlak na het aantreden al een tegenvaller van 5 miljard presenteren, wegens belastingheffingen die volgens de Hoge Raad in strijd zijn met de wet. 

Ai. 

Maar positief bekeken kan ‘een beetje open’ een hele hele kleine stap in de goede richting zijn, zolang we met zijn allen maar realiseren dat discriminatie niet normaal is en ook nooit wordt. Het afbouwen van de QR-regeling en het daarmee gemoeide geautomatiseerde registratiesysteem moet centraal staan in alles wat we elkaar doen. Het toeslagenschandaal bewijst de noodzaak van een kritische houding jegens de overheid en haar systemen en processen. 

Dus ja, ik ga “Zij zagen Oorlog” spelen. Tot en met 9 mei in theaters, op herdenkingen en festivals met een voorstelling over vrijheid, het individueel maken van keuzes en de consequenties daarvan. 

Opdat we nooit vergeten.

Deel dit: