Over de empathische teloorgang van de samenleving

Via de NYT kreeg ik een blog onder ogen over de empathische teloorgang van de samenleving, geschreven door de Honest Broker. Het is een lang stuk waarin Internet en vooral talloze miljonairs (maar Elon Musk voorop) eigenlijk de schuld krijgen van de vervlakking en kilte. Ik ben het op een paar punten eens met de schrijver, maar vind de essentie van het artikel te kort door de bocht. De schrijver romantiseert de vrijheid die we vroeger op internet hadden en vergeet dat de mens zelf gewoon de belangrijkste rol speelt. Onderstaand mijn reactie met hier en daar een geknipt citaat uit de oorspronkelijke post. 

Vroegâh

Voordat ik mijn hart verloor aan het theater, had ik een carrière in IT. Ik werkte aan grote digitale projecten en maakte drie dotcom-bubbels mee in de frontlinie. Ik hou van internet sinds het me hielp om mijn beste vriendin van vroeger terug te vinden.

Lang geleden bouwde ik aan oplossingen voor multinationals en overheden. Ik maakte platformen voor online verkopers van medicijnen en schoenen. En bouwde de communities voor kerkgenootschappen, politieke partijen en andere non-profitorganisaties. Voor overheden maakte ik digitale loketten en in Nederland werkte ik aan de software voor de landelijke dijkbewaking. En ruim 10 jaar lang automatiseerde ik de techniek van een gespecialiseerde internetprovider. Het was een stressvolle tijd, waarin de technische puzzels me eindeloos boeiden.

Alles dat ik maakte, of dat klanten ons vroegen, bekeek ik met de ogen van iemand die geboren is in een land waar ik geen vrijheid kende. In die Communistische Sovjet-Unie was iedere burger een speelbal van de overheid en bepaalde minderheden - zoals Joden - helemaal. Alles dat ze over je wisten, kon tegen je gebruikt worden. Ik prijs me gelukkig nu in de EU te wonen en stem trouw, maar pas ervoor om blind te geloven in de goede bedoelingen van welke instantie dan ook. Ik lees iedere bijsluiter door, ook die van softwareleveranciers na een update. Ik bekijk ze met enige scepsis en denk er goed over na wat ze precies schrijven/zeggen.

Providers in dienst van de overheid

Ik begrijp wat de schrijver bedoelt. Internet voelt vrij, net als AI dat nu doet. Het geeft de suggestie van vrijheid, maar dat is het niet. Zo is het immers niet bedacht, dus niet ontworpen, niet gebouwd en dus nooit geweest. We mogen gebruik maken van een heel klein stukje, en daar experimenteren en zelfs van genieten, maar wel met mate. Internet was nooit “van ons”.

Internet is altijd gedomineerd door overheden, die de bewaking delegeerde aan commerciële partijen. Zij bedachten consumentendiensten waarmee strategische producten van de overheid konden worden gerealiseerd en betaald. De overheid heeft via toezichthouders, vergunningen en geldstromen altijd de hand aan de kraan. Alle technologiebedrijven zijn in die hoedanigheid een stroman. Als we er iets tegen willen doen, dan moeten we in bepaalde onderdelen van onze processen stoppen met het gebruik van die producten, of ze nuttig inzetten. 

Van de jaren ‘90 tot nu

In de jaren ’90 was “het web” nog geen 5% van wat “heel internet” toen was, nu is het nog minder en dan tel ik alle sociale netwerken mee. Als gebruiker heb je dus maar heel beperkt toegang tot alles dat er is. Het zichtbare internet is altijd een bijproduct met veel toezicht geweest.

Internet begon als een idee van wetenschappers en werd mogelijk gemaakt door vele miljarden van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Er zijn meerdere overheden toegetreden, maar nog altijd maakt defensiegeld het product. Het is nog altijd een verzameling gesloten netwerken van (semi-)overheden en daar direct aan gerelateerde educatieve – en onderzoeksinstituten, en providers die gereguleerd hun business mogen doen.

Via speciale gecontroleerde en gefilterde koppelingen wisselen deze partijen informatie (je e-mailtje, chatje, sms’je, etc) met elkaar uit. Of je het nu Ziggo, het ziekenhuis, je universiteit of je pin-pas noemt. En op die uitwisseling zit op diverse niveau’s toezicht en dat is deels censuur (denk maar aan de berichtgeving indertijd rond covid-19).

Die censuur wordt op veel niveau’s bedacht. Je hebt een mening van aandeelhouders, landelijke overheid en Europees beleid als het gaat over een provider in de EU. En er zijn bijzondere gebruikers met specifieke bevoegdheden, zoals defensie, justitionele opsporingsdiensten, geheime diensten, de sociale dienst en de belastingdienst. Om er een paar te noemen. Dan heb je nog regulering voor specifieke producten, zoals zorg-data, alarmsignalering en betaalverkeer. Dat toezicht wordt uitgevoerd door externe commerciële partijen die hun opdracht na uitvoerige lobby in de wandelgangen hebben verkregen. Je wilt niet weten hoeveel toezichthouders wij in in de vele certificeringstrajecten hebben moeten opleiden, waarna wij in ruil voor de certificering (die zegt dat we deugen) de factuur voor ons werk kregen. De wereld op zijn kop dus. Het zijn allemaal losse koninkrijkjes die om financiële redenen bepalen wat jij en ik mogen zien, en hoe.

Zij bepalen wat algoritmen doen en daarmee indirect dus hoe jouw social media feed eruit ziet. De EU doet het met regelgeving wat meer op afstand, de ander (Rusland, China) is (soms indirect) zelfs leverancier van op consumenten gerichte producten (webshops, social networks, zoekmachines, etc).

Hoge bomen en wormen

De Amerikaanse GPS die je in je auto (en op je smartphone) gebruikt is een goed voorbeeld van zo’n bijproduct van de defensietaak waar die dure satellieten initieel voor zijn bedacht. De data die we voor ons MAPS gebruiken is een fractie van wat die satellieten verzamelen en uitzenden. Als ze alleen GPS aan consumenten zouden aanbieden, dan kunnen tenminste 4 van de 5 satellieten worden uitgezet. Maar met het geld dat het gemak van 'autonavigatie' oplevert, kunnen defensiespelers die grote ruimtelijke systemen onderhouden en uitbreiden. Dit geldt idem voor het modernere en preciezere Europese Galileo en de ultra-moderne Russische en Chinese varianten.

Het satelliet-netwerk van SpaceX ligt onder vuur, omdat we moeite hebben met grootaandeelhouder Elon Musk. En dat doen we omdat hij met zijn hoofd boven het maaiveld zo lekker zichtbaar is. Maar letterlijk iedere provider heeft al jaren dezelfde macht die we Musk toedichten en er zijn er genoeg die veel groter en machtiger zijn dan zijn clubje.

Integendeel tot Musk voeren die CEO's hun gesprekken niet live in een stream op Youtube of op televisie, maar doen ze het achter de schermen. Die providers hebben geen tienduizenden kleine satellieten in de ruimte (zoals SpaceX), maar enige tientallen hele grote. Die partijen zijn nagenoeg onzichtbaar, net als de producten die ze aanbieden.

Maar als jij via Instagram loopt te bluffen dat je het gras gemaaid hebt en dat het zo’n coole workout was, dan zijn het deze toko’s die de beelden kunnen aanleveren om je claims te weerleggen, niet Musk. Jij kunt je op je op Tinder anders presenteren dan je bent, maar deze partijen weten beter. Hun systemen kijken dwars door je heen, want je kunt niet 24x7 een nep-lifestyle veinzen. Bovendien zitten ze in je mailbox en je chat-inbox. En dat bewijs krijg je ieder moment van de dag gepresenteerd, in de vorm van advertenties die je online geserveerd krijgt, want die passen bij wie je bent, niet bij wie je wilt zijn.

Noord-Korea aan de Noordzee

Als je wat ouder bent, dan weet je dat we vroeger in Nederland ons eigen digitale Noord-Koreaanse voorbeeld hadden. KPN had een eigen online netwerk, dat heel beperk communiceerde met "het grote internet". Die ommuurde editie vol met door KPN (en de overheid) gecontroleerde websites noemden ze "Het Net". Toen hadden we gelukkig ruim 250 onafhankelijke providers, dus konden we buiten Nederlandse knooppunten “het open internet” op en daarom stierf “Het Net” onder druk van een beter product een snelle dood.

Maar inmiddels is er geen mogelijkheid meer om buiten een Nederlands knooppunt om de wereld te bereiken. Onder de noemer van het stroomlijnen van toezicht heeft de overheid het aantal providers teruggebracht van ruim 250 naar drie. En net als de overheid vrezen ook deze drie providers Musk, omdat hij - los van welke overheid dan ook - een (ogenschijnlijk betaalbare) internettoegang biedt.

De bijl aan de wortels van de macht

De schrijver heeft het over miljoenen mensen die bezig zijn met een pushback. Ik snap wat hij zegt, maar die piek is geweest. Elke pushback gebruikt zo’n beetje het systeem, of het nu het nu het Amerikaanse ChatGPT is of het Chinese TikTok.

De explosieve adoptie van op Open Source technieken gebaseerde besturingssystemen was de laatste echte grote autonome pushback die de bijl had aan de wortels van de macht. Die had zijn piek toen er decentraal tig soorten *nix-achtige besturingssystemen zeer relevant begonnen te worden. Toen kwamen de giganten en werd talent en techniek ingelijfd, en via toezicht en certificeringen brachten overheden alles weer onder controle. Ook dat maakte ik aan het front mee.

Internetmiljardairs conditioneren ons op ons eigen verzoek

De vervlakking in de samenleving wordt grotendeels veroorzaakt door onze selectieve blindheid en het het gericht wegkijken dat we doen. We zien mensen niet meer los van meningen. Mensen die we leuk vinden mogen alles en dat liken en delen we allemaal. Mensen die we minder leuk vinden leggen we onder een vergrootglas. Andersdenkenden zijn paria’s, waar we niets mee te maken willen hebben en die we het liefst digitaal affikken. En dan zijn we dus zelf bereid om geweld en verkrachtingen goed te praten, wanneer het slachtoffer ons niet past qua ras of geloof. We kiezen de oogkleppen en maken dat tot onze identiteit, waarna we door onze lievelings-apps geconditioneerd worden.

Met likes en reacties vertellen we de algoritmen hoe we in de film zitten en die gaat ons vervolgens blij maken door ons meer te tonen van hetgeen we wel leuk vinden. Ons eigen gedrag maakt dat onze silo steeds smaller wordt en dat we verder afstompen. En de steeds groter wordende ruimte tussen de silo’s zorgt voor meer onbegrip en polarisatie.

Zo begint het.

Demonstranten worden online geronseld en met bussen gratis door het land gereden. Voor hun inzet krijgen ze voorgedrukte borden met vaste slogans en een onkostenvergoeding. Loopt een demonstratie uit de hand, omdat er met boterzuur wordt gegooid, dan betaalt de voor jou onbekende organisatie je advocaat.

Dit is net als vroeger.

Van een gemêleerde samenleving naar silo’s en hokjes

Toen ik net in Nederland woonde maakte ik feestjes (etc) mee waarin mensen met afwijkende meningen door elkaar liepen. Punkers dronken bier met JOVD-types, terwijl ze stevig discussieërden over de staat van de wereld. Dat is niet meer, omdat het respect voor andersdenkenden er niet meer is.

Anno 2025 wordt er niet meer met andersdenkenden gepraat. We luisteren niet meer naar ideeën, maar we zijn druk met het meten van pigment en het tellen van identiteiten. Alsof we niet allemaal dagelijks meerdere malen naar de WC moeten. Zelfs in het parlement en raadszalen wordt er - door publiek en politici - door sprekers heen geschreeuwd.

Laat die algoritmen werken voor een warmere samenleving

Het laatste vlammetje in de samenleving dooft, omdat we ervoor kiezen om niet objectief naar een feitelijke situatie te kijken. De klimaatcrisis mag zorgen voor de opwarming van de aarde, maar de relatie tussen mensen onderling is killer dan ooit. Als we daar nog iets aan willen doen, dan moeten we individueel kritisch in de spiegel kijken en ons gedrag aanpassen. Meer buiten onze silo’s kijken en op een constructieve manier omgaan met wat we daar zien en daarvan leren. En als je ook nog in staat bent om constructief te reageren op posts buiten je comfort-zone en ze misschien te liken of te delen, dan gaan al die algoritmes je helpen je blikveld te verbreden.