In de hoek stond een oude zwart/wit-televisie met een VHS-videorecorder. ’s-Avonds en ’s-nachts keken we hier films op. Westerse films natuurlijk. Dat was officieel niet toegestaan, maar die haalden we uit het zwarte circuit. Tijdens de films dronken we Pepsi-cola, en spraken we over vrijheid en over onze hunkering naar het westen.
En wij waren niet de enige.
Van Glasnost tot Perestrojka
Van buitenaf bezien leek de USSR een gesloten blok, maar onder de schil bruiste en borrelde het. In deze snelkookpan introduceerde de partijleider Glasnost, een poging om de overheid dichterbij de burger te brengen. De censuur werd minder en je mocht op straat discussiëren over de wandaden van de overheid (zolang je het niet te bont maakte). Mikhail Gorbachov haalde even de druk van de ketel.
Daarna volgde Perestrojka, een reeks hervormingen gericht op het voorkomen van het instorten van de Sovjet economie. We mochten kleine ondernemingen starten en prijzen werden niet meer centraal bepaald. Er ontstond iets van een markteconomie, zoals die er ondergronds al jaren was. Het voorkwam het ontploffen van de snelkookpan, maar de gang naar een meer kapitalistisch systeem was onomkeerbaar in gang gezet.
Wankelende democratie
Bij onze buren in Oost-Europa ging het sneller. Het Warschau-pact wankelde en vreedzame omwentelingen maakten een einde aan diverse communistische regimes. Verdeeld tussen hoop en vrees keken we naar Polen en Hongarije. Wat zou daar ontstaan na al die jaren van communisme? Zou het dood en verderf worden, zoals onze partijleiding voorspelde? Er ging immers niets boven het communisme. Of zouden al die burgers gewoon hun weg vinden? En hoe zou onze partijleiding erop reageren?
Scheuren in het perfecte systeem
In de USSR leerden we dat er niets zo perfect was als het communisme. De partij wist wat je nodig had en beloofde daarvoor te zorgen. Als je bent opgevoed in de wetenschap dat wat je hebt beter is dan de ellende elders, dan word je toch onzeker wanneer je geloofsfundatie begint te scheuren.
Over de grens zagen we fragiele stappen naar een democratie. Landen waren zoekend en er was onzekerheid, maar de bevolking was vrij. Er werd gelachen op straat en de vrijheid werd uitzinnig gevierd. Politie en militia waren in geen velden of wegen te zien, of vierden zelfs mee. Wow, dat wilden wij ook, maar hoe?
Lont in het kruitvat
Onze Communistische partijleiding was al een stap verder en zag de democratische ontwikkelingen als een grote bedreiging voor hun eigen positie. Wat in Polen en Tsjechoslowakije gebeurde mocht niet overslaan naar de USSR.
Het was de Zingende Revolutie in de Baltische Staten die daar toch voor zorgde. Deze drie landen waren in 1940 door de Sovjet-Unie geannexeerd, maar verklaarden zich in 1990 onafhankelijk. Het was de lont in het kruitvat. Met harde maatregelen en het gebruik van geweld probeerde Gorbachov de geest in de fles te houden. De censuur was terug en er vielen doden. Linkse hardliners vonden de ingrepen nog te soft en probeerden samen met de KGB de macht over te nemen. Dat mislukte en we herinneren ons allemaal de beelden van Jeltsin op de pantserwagen voor het Russische Parlement. De USSR viel daarna uit elkaar, omdat de burgers hunkerden naar vrijheid.
Nachtmerrie voor de absolute monarchieën
Ik vraag me af in welke mate dit USSR-scenario een rol speelt in de besluitvorming van Saoedi-Arabië en Qatar jegens Iran, en of het een verklaring is voor hun kille houding gisteren richting de VS. De Arabische landen delen in de essentie hetzelfde bestuurlijke systeem, waarin een kleine almachtige elite rechtvaardiging voor zijn handelen zoekt in een gecontroleerde religieuze raad. Die Arabische landen zitten niet te wachten op een Iraanse buurman met kernwapen, maar ze zitten helemaal niet te wachten op een succesvolle democratie die de theocratie vervangt.
Want reken maar dat een groot deel van hun inwoners net zo kijkt naar de Iraanse opstand, als wij toen druk waren met Oost-Europa. Zoals de communisten toen geen vrij Polen in de buurt wenste (en KGB-er Poetin een broertje dood heeft aan een democratisch Oekraïne), zo bang zijn de absolute monarchieën van Saudi-Arabië en Qatar voor een democratische samenleving in Iran met een gelijkwaardige relatie tussen man en vrouw.