Eenmalige voorstelling
Ja, op verzoek maak ik een eenmalige voorstelling voor de Internationale Herdenkingsdag voor de Holocaust op 27 januari. Ik vind het een grote eer dat ik dat mag doen. Ik maak een optimistisch stuk, want het glas is altijd half vol.
Het wordt geen persoonlijk verhaal, maar dat is het wel.
Kippenvel van de schaalgrootte
De afgelopen jaren volgde ik het spoor van familieleden in die donkere tijd. Ik bezocht onder meer de kampen in Auschwitz-Birkenau, Buchenwald en Dora-Mittelbau. Dat was ontzettend aangrijpend.
De schaalgrootte kan ik nog altijd niet bevatten.
De nazi’s hadden 27 concentratiekampen, met in totaal 44.000 locaties, waaronder Kamp Vught. Westerbork behoorde daar niet toe, want dat was voor de nazi’s geen concentratiekamp.
In beeld dankzij IBM
In Auschwitz-Birkenau werd dagelijks twaalfduizend tot vijftienduizend keer een Jood vermoord. Je kwam binnen met de trein en vier uur later was je dood. De vernietiging van het Joodse volk, de Roma en Sinti, en Homoseksuelen werd minutieus gepland, industrieel uitgevoerd en door IBM-medewerkers (ja, die IBM) geregistreerd.
De nazi’s gebruikten ca. 1% van hun totale spoorwegcapaciteit voor de holocaust. Dat was 4% geweest als er voor het transport geen gebruik was gemaakt van volgepropte veewagons. Die treinmaatschappijen, ook de Nederlandse NS, behandelden deportatie-treinen als charters. Ze stuurden hiervoor een reisfactuur, gebaseerd op een prijs per kilometer, per vervoerde persoon. De overheid betaalde die kosten en verrekende die vervolgens met van Joden onteigend vastgoed en andere bezittingen. De slachtoffers van de Holocaust betaalden zo voor hun eigen vernietiging.
Wir haben es nicht gewusst
Zo’n factuur werd vroeger met de hand getikt. “Reizigers” werden geteld en dat werd op naam opgeschreven. Die lijsten werden verzameld en dan op naam van de reiziger gecontroleerd met andere lijsten. Zo wisten ze precies wie er in welke wagon zat. De goedgekeurde lijsten kwamen uiteindelijk bij de boekhouding terecht. Daar maakte iemand de totalen en dan werd er een factuur getikt. En die werd door een paar managers gecontroleerd. En dan per post verzonden. De definitieve handgeschreven lijsten met alle namen gingen naar een centrale verwerkingsafdeling, waar van IBM gehuurde mensen ze in hun Hollerith-systemen verwerkten tot ponskaarten. Hoeveel ogen zagen die bewijzen van die vernietiging tijdens de oorlog al voorbijkomen? En met hoeveel familieleden en vrienden spraken zij over hun werk? Denk daar eens over na.
En het Amerikaanse IBM? Die stuurde na de capitulatie direct mensen naar Europa om de laatste facturen van hun dienstverlening betaald te krijgen. En om uit te zoeken hoe ze al die winsten bij het moederbedrijf konden krijgen. Uiteindelijk lukte ze dat in 1963. IBM maakte nooit excuses voor haar medewerking aan de holocaust en negeerde de donkere periode volledig toen ze haar 100-jarige bestaan vierden met films en boeken.